Homeschooling ở Việt Nam: Giữa thực tế phát triển và khoảng trống pháp lý
Nghị định 353 và câu hỏi về nghĩa vụ giáo dục bắt buộc
Từ ngày 1/11, Nghị định 353 chính thức có hiệu lực, quy định giáo dục bắt buộc áp dụng cho hai cấp tiểu học và trung học cơ sở, biến việc đi học từ quyền lợi thành nghĩa vụ của mọi trẻ em ở độ tuổi tương ứng. Trong nội dung nghị định có nêu rõ: “Hình thức tổ chức học tập phải linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương và đặc điểm của người học”, nhưng không hề đề cập trực tiếp đến mô hình học tại nhà – homeschooling.
Thực tế này đặt ra nhiều câu hỏi cho những gia đình đang lựa chọn hình thức giáo dục thay thế. Bản thân tôi cũng có nhiều năm gắn bó với mô hình này: con trai từng học chương trình IGCSE theo hình thức trực tuyến với trường ở Anh trước khi du học Mỹ; luận văn thạc sĩ của tôi cũng nghiên cứu về hiệu quả của chương trình quốc tế online đối với học sinh Việt Nam, cho thấy kết quả tích cực trong việc phát triển năng lực song ngữ. Tôi cũng từng tư vấn cho nhiều học sinh chuyển từ nước ngoài về, hoặc chuyển từ trường quốc tế ra hệ thống nội địa – các em buộc phải tự học tại nhà trong giai đoạn chờ tiếp nhận, bởi sự không tương thích về chương trình, ngôn ngữ giảng dạy và học bạ giữa hai hệ thống.
“Giáo dục bắt buộc” không đồng nghĩa với “bắt buộc đi trường công lập”
Trên thế giới, không có một quy chuẩn duy nhất về cách thực hiện giáo dục bắt buộc. Hầu hết các quốc gia quy định trẻ em phải học tại các cơ sở giáo dục được công nhận, nhưng cũng có nhiều nước cho phép thực hiện dưới nhiều hình thức linh hoạt như học tại gia đình, tại các trung tâm tư nhân, miễn là chịu sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền.
Công ước Liên hợp quốc về Quyền trẻ em năm 1989 cũng không quy định một mô hình giáo dục duy nhất. Ngược lại, công ước thiết lập khung pháp lý ghi nhận sự đa dạng các hình thức giáo dục, khuyến khích phương pháp giảng dạy hiện đại, đồng thời khẳng định vai trò chủ đạo của cha mẹ trong việc định hướng sự phát triển cho con cái.
Nhìn về lịch sử, homeschooling thậm chí là hình thức giáo dục có trước trường học chính quy rất lâu. Khi hệ thống trường phổ thông chưa được xây dựng, tri thức vẫn được truyền đạt tại nhà thông qua gia sư, thầy đồ, bao gồm toán học, ngôn ngữ, văn học, đạo đức, thiên văn. Nếu không có hình thức học tại nhà, nhân loại khó có thể kế thừa và lưu truyền những thành tựu văn minh qua các thời đại. Do đó, đánh giá homeschooling cần có cái nhìn lịch sử – giáo dục luôn biến đổi, và không ai khẳng định được mô hình trường lớp truyền thống sẽ mãi là hình thức duy nhất trong tương lai, khi công nghệ thực tế ảo, giáo viên AI hay thiết bị học tập cá nhân hóa ngày càng phát triển.
Khoảng trống pháp lý tạo ra nhiều hiểu lầm đối lập
Thực tế đáng chú ý là cả Luật Giáo dục 2019 và bản sửa đổi năm 2026 đều không hề đề cập đến khái niệm giáo dục tại nhà. Pháp luật không nói rõ homeschooling được công nhận, được khuyến khích hay hoàn toàn bị cấm. Chính sự mơ hồ này tạo ra hai luồng hiểu đối lập trong xã hội: một phía cho rằng “những gì pháp luật không cấm thì được làm”, phía còn lại cho rằng “chỉ những gì được cấp phép mới được thực hiện”.
Sự mơ hồ còn dẫn đến tình thế nghịch lý trong thực tế. Nếu xem homeschooling là vi phạm luật giáo dục bắt buộc, thì khi các trường công lập hay tư thục từ chối tiếp nhận học sinh chuyển về từ nước ngoài do không tương thích chương trình, học bạ – trong khi các em vẫn ở độ tuổi bắt buộc – thì hành động từ chối đó lại có được xem là vi phạm nghĩa vụ bảo đảm quyền đi học của trẻ hay không? Đây chính là một trong những vấn đề cho thấy homeschooling, dù chỉ phục vụ nhóm thiểu số, đã là thực tế tồn tại và cần được đặt vào khung pháp lý rõ ràng thay vì để ở vùng xám.
Sandbox – giải pháp thử nghiệm thay vì phủ nhận vội vàng
Trong quản lý nhà nước hiện đại, khi đối mặt với các mô hình mới mà pháp luật chưa kịp quy định, cơ chế sandbox – thử nghiệm có kiểm soát – là giải pháp được nhiều nước áp dụng. Theo cơ chế này, các cá nhân, tổ chức được phép thử nghiệm mô hình mới trong phạm vi, thời gian và điều kiện nhất định, dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý, vừa tạo không gian cho đổi mới vừa kiểm soát rủi ro.
Ví dụ, để không tụt hậu trong lĩnh vực fintech, Việt Nam đã chính thức triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát từ ngày 1/7/2025 theo Nghị định 94/2025 – là mốc pháp lý quan trọng cấp nghị định đầu tiên cho lĩnh vực này. Với homeschooling, nếu cộng đồng vẫn còn nhiều lo ngại và cần thời gian nghiên cứu, hoàn toàn có thể áp dụng mô hình tương tự, thay vì vội vàng loại bỏ một hình thức giáo dục mà nhiều khía cạnh vẫn chưa được hiểu đầy đủ.
Đặc biệt, cần phân biệt các trường hợp: học sinh theo học chương trình quốc tế được kiểm định chất lượng, có giáo viên hướng dẫn và bằng tốt nghiệp hợp lệ, là một dạng hoàn toàn khác với homeschooling tự phát không có lộ trình rõ ràng. Việc đánh giá liệu các em này có được xem là hoàn thành nghĩa vụ giáo dục bắt buộc hay không, cần có sự phân loại và tiêu chí riêng.
Nhìn chung, homeschooling không phải mô hình hoàn hảo cho mọi gia đình, nhưng nó chắc chắn có lợi ích riêng và phù hợp với nhiều hoàn cảnh cụ thể. Nếu là hình thức vô nghĩa, nó đã không tồn tại hàng thiên niên và không được giới học thuật nghiên cứu một cách nghiêm túc. Do đó, thay vì đứng ở một phía để phủ nhận hay ủng hộ một cách cực đoan, điều chúng ta cần là những nghiên cứu sâu hơn, đánh giá toàn diện hơn, và trên hết là những cuộc đối thoại cởi mở giữa nhà làm chính sách với cộng đồng phụ huynh, học sinh đang lựa chọn mô hình này.
